علمى چشمهء جوشان و مالامال فضل و دانش وجود او پى برد . خورشيد تابناك او بيش از هزار سال است كه بر جاى جاى حوزه‌هاى تشيع پرتو افكنده و دانش پژوهان و انديشمندان بيشمارى را از نور آثار پرمغز و گران‌سنگ خود بهره‌مند ساخته است . وى در تمام علوم اسلامى و قرآنى ، در فقه و اصول و كلام و رجال و حديث و تفسير و ادبيات ، متبحّر و صاحب نظر بود . 25 بحث درباره شخصيت شيخ الطائفه و ابعاد علمى وى ، از توان اين رسالهء كوتاه بيرون و نيازمند كتابى كلان و محققى پرتوان است ؛ از اينرو تنها به اشاراتى گذرا بسنده مىكنيم : بعد فقهى فقه شيعه در طول تاريخ ، خيزشهاى تكاملى و پويايى دو چندانى را پشت سر نهاده است . جرقهء اين جهش در عصر شيخ مفيد و سيد مرتضى و به ويژه شيخ طوسى آغاز شد . وى با تأليف كتابهايى چون تهذيب و استبصار ، مبسوط ، نهايه و خلاف ، صفحه زرّينى در تاريخ فقه جعفرى گشود . با تأليف كتاب خلاف ، فقه تطبيقى و مقايسه‌اى را نوآورى كرد . تأثير و نفوذ نظرات دقيق فقهى شيخ بدان حد رسيد كه تا صد سال پس از او هر فقيه و مجتهدى عملا مقلّد او بود . 26 اولين كسى كه به خود جرأت ايستادگى در برابر وى داد و به نقد و ايراد نظرات شيخ پرداخت ؛ نوهء دخترى او ابن ادريس حلّى ( 598 ه . ) بود . 27 حاجى نورى دربارهء اين بعد علمى شيخ مىگويد 28 : « او نابغه و احياگر علم فقه بود به طورى كه تمام دانشمندان و فقيهان اماميه پس از او در دامن آثار و كتب او به اجتهاد و فقاهت نائل آمدند و بيشترين استفاده را در احراز اين مقام بلند علمى از تأليفات گران سنگ او بردند . » با دقت در اين عبارات مىتوان به عظمت فقاهت شيخ پى برد و بيان جان كلام ، هرگز از عهدهء اين قلم ناتوان و بنان ناتوان اين بنده نادان برنيايد كه تو خود حديث مفصّل بخوان از اين مجمل . بعد اصولى رواج انديشهء اخباريگرى و نقل‌گرايى تا عصر شيخ حركت پويايى اصول و